Colums

 

BLOG RAF Janssen

De kracht van vertellende armoede

In een van zijn publicaties maakt de filosoof/schrijver Govert Derix onderscheid tussen de vertelde en de vertellende natuur. De vertelde natuur is de natuur zoals die naar voren komt in het traditionele denken en doen van mensen, die de natuur buiten zichzelf plaatsen en haar zien als een object dat bedwongen en gebruikt kan worden. De vertellende natuur is het verhaal van de natuur zelf. De natuur als subject, als het geheel waarvan de mens ook deel uitmaakt. Dat onderscheid tussen vertelde en vertellende natuur is heel wezenlijk om te komen tot een andere houding ten opzichte van de natuur en een andere verhouding tussen mensen die een deel zijn van deze levende natuur.

Kan op soortgelijke wijze ook een onderscheid gemaakt worden tussen vertelde en vertellende armoede? Een onderscheid tussen het verhaal dat door veel mensen over armoede en armen wordt verteld en het verhaal dat armoede en armen zelf vertellen over hun geleefde werkelijkheid. Achtergrond van deze vraag is dat de anti-armoedebeweging te veel gevangen blijft in het gangbare denken en doen ten aanzien van economie, onafhankelijkheid, zorg, tegenprestatie, samenleven, rol van de overheid. De anti-armoedebeweging zakt steeds verder weg in de feitelijk groeiende ongelijkheden en verliest de hoop op verbetering. Tegelijk is aan de basis van de samenleving een ander denken en doen volop in ontwikkeling. Dat gebeurt voor een niet onbelangrijk deel vanuit situaties van armoede en precariteit, vanuit het denken en doen van (groepen) mensen die in precaire situaties toch inhoud en vorm moeten geven aan hun leven. Zij doen dat door zich te schikken in het schijnbaar/blijkbaar onvermijdelijke (de precariteit) en daarmee banen ze tegelijk en veelal zelfs onbedoeld ontsnappingsroutes uit het gangbare. Dat is de werking van de vertellende armoede, de armoede die een nieuwe werkelijkheid/denkwijze/samenleving maakt. De vertellende armoede schept openingen vanuit het ongerijmde: in de levensverhalen van arme mensen, in hun vertellende armoede, laten mensen zien dat ze in het omgaan met, het leven in het onvermijdelijke, de onredelijkheid en eenzijdigheid van armoede in een rijk land beleven, tot leven brengen en daarmee aanzetten geven om uit de ongerijmdheden ervan te ontsnappen. Ze doen dat niet omdat ze bezig zijn met het maatschappelijke debat over armoede zoals dat gevoerd wordt binnen hogescholen en universiteiten; ze zijn bezig met het levende debat door in hun precaire situatie dagelijks toch levenskwaliteit te zoeken en tot stand te brengen. Die creerende werking vanuit het banale, het alledaagse, schept kleine verrassende ontsnappingsmogelijkheden: door het streven van arme mensen om toch iets van hun leven te maken worden nieuwe levensmogelijkheden gecreeerd. Dat is de kracht van de vertellende armoede. Dat is het perspectief waar de groeiende verarming en verschulding en de toenemende (inkomens)ongelijkheden over vertellen in levensverhalen van arme mensen. Helder is dat andere, het nieuwe, nog niet, want het is zich nu pas aan het vormen in de geleefde werkelijkheid van alledag. Maar het geeft wel hoop. Hoop op een samenleving waar iedereen de mogelijkheid heeft om mee te tellen en mee te doen.

Raf Janssen

Vernederende instituties II: De

voedselbank

“Ontkend worden in je armoede is dubbel vernederend”

Drs. Carin Wevers is vrijdenker, filosoof, docent aan Zuyd Hogeschool en vaste columnist van Blik op Hulp

Beelden van de afgelopen maand: lange rijen hongerende mensen wachtend voor de pannen met soep van de gaarkeukens. De hongerwinter van 1944, nu dus 70 jaar geleden, werd herdacht. Mijn moeder was toen 10 jaar en door die televisiebeelden kwamen de verhalen weer naar boven. Ik ken ze goed, die verhalen en ik raak er nog steeds door van slag. Niet omdat ze zo heeft geleden onder de honger of de kou maar vooral omdat ik in al haar verhalen schaamte hoor en voel. Ze schaamde zich voor haar klompen; kinderen met klompen werden achterin de klas gezet. Ze schaamde zich voor het communiejurkje, uitgezocht door de nonnen in het warenhuis van C&A; voor de kerk moet je mooi en schoon zijn. De pijn van het hardhandig ontluizen van haar lange dikke haar viel in het niet bij de pijn van de schaamte ervoor. En natuurlijk schaamde ze zich toen ze in de rij voor de gaarkeuken stond. Ik begreep nooit goed waarom je je voor al die dingen moest schamen, het was toch vooral heel zielig? Ze kon daar toch allemaal niets aan doen? Ze had toch niets verkeerds gedaan?

Ik moest hier weer aan denken toen ik deze week het volgende fragment las van de achttiende eeuwse filosoof en econoom Adam Smith. Hij schrijft: “De arme mens (…) schaamt zich voor zijn armoede. Hij voelt ofwel dat armoede hem buiten het zicht van de mensheid plaatst ofwel dat, als men al enige nota van hem neemt, men nauwelijks enig medegevoel heeft met de miserie en ellende waarin hij verkeert. In beide gevallen wordt hij vernederd.” [1] Dit is wat mijn moeder gevoeld moet hebben toen ze in de ijzige kou in de rij stond te wachten, terwijl haar klasgenootjes in dikke winterjassen langs liepen en haar – goddank – niet groetten.

Op de wachtlijst bij de voedselbank

Dit jaar gaf staatssecretaris Jetta Klijnsma 350.000 euro aan de voedselbank en restaurant Soupalicious om maaltijdsoepen te gaan verstrekken van “overgebleven” groenten. Jarenlang weigerde de overheid geld aan de voedselbanken te geven, maar dit project kan bij de zuinige Klijnsma rekenen op steun omdat het de “verspilling tegengaat.”

Het verschil tussen de gaarkeukens van toen en de voedselbanken van nu wordt daarmee steeds kleiner. Er wordt weliswaar geen waterige soep van vleesafval verstrekt maar soep van afgedankte groenten. En de rij voor de deur is vervangen door een wachtlijst op papier. Voor de gaarkeuken voldeed het om in de rij aan te sluiten maar voor een voedselpakket moet je aan allerlei eisen voldoen en je totale financiële administratie – geordend! – overhandigen. Dan duurt het een tijdje voordat er beslist wordt en dan kom je, als het tegenzit, op de wachtlijst.

Hoe vernederend is dat? Dat je tegen de buurvrouw, naar wie Jetta je in het kader van de participatiesamenleving en om de verspilling tegen te gaan als eerste naartoe stuurt, moet zeggen dat je op de wachtlijst staat van de voedselbank en haar moet vragen of je misschien een oude boterham en wat melk kan krijgen voor je kind? Overdrijf ik? Komt dat in Nederland niet voor?

Was het maar waar.

Dubbele vernedering

In oktober 2014 luidt de voorzitter van de voedselbank Leo Wijnbelt de noodklok omdat er 10.000 kinderen zonder eten naar school gaan en de wachtlijsten dramatisch groeien. Jeugdzorgwerkers, medewerkers van de sociale wijkteams en schuldhulpverleners meldden schrijnende verhalen over mensen die zelfs geen leefgeld meer krijgen omdat de belastingdienst geen rekening wenst te houden met de beslagvrije voet en bankbeslag legt zodat de hele uitkering of het loon wordt ingehouden.[2]

Wijnbelt stelde voor, nadat hij bij Klijnsma bot had gevangen, om geld te vragen uit het Europese voedselhulpprogramma voor de armen. België en Frankrijk krijgen immers ook geld uit dit fonds. Nederland weigert echter al jaren om hiervan gebruik te maken. Daarmee zou je immers maar de indruk wekken dat je weet dat er in je land mensen honger lijden en er duizenden kinderen met een nuchtere maag en een tas vol schaamte naar school gaan. Dit is de dubbele vernedering waar Smith het over heeft: arm zijn én niet gezien en erkend worden als arm. En hoe kijken wij hier over 70 jaar op terug? Sussen wij dan ook ons geweten met dat eveneens door de oorlog beroemd geworden zinnetje: “Wir haben es nicht gewusst”?

[1] Smith, A. The theory of Moral Sentiments. Amherst: Prometheus Books p.71

[2] Verhagen, Linders, & Ham. (2014) Verlossing van schuld en boete.  Amsterdam: Van Gennep.

Drs. Carin Wevers is vrijdenker, filosoof, docent aan Zuyd Hogeschool en vaste columnist van Blik op Hulp

De eerste column van Carin over geïnstitutionaliseerde vernedering is hier te vinden.

7 Reacties.

  1. Niek Tweehuijsen zegt:

20/02/2015 om 07:54

MANIFEST
Ik ben zeer geïnspireerd door de discussie die hier gaande is vandaar mijn bijdrage. Mijn vraag is dan ook, als er zoveel verontwaardiging is, hoe het dan komt dat het maar niet lukt om de handen ineen te slaan om de echte erkenning van jarenlange strijd van de armsten onder ons te honoreren.

Ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van het ontmoetingscentrum van ATD Vierde Wereld ‘t Zwervel in Olst-Wijhe hebben wij een jaar bij elkaar gezeten met gezinnen die armoede in hun leven kennen om een manifest te schrijven.

Met dit manifest richten wij ons tot u van mens tot mens.

Met u willen wij er alles aan doen om iedereen, nu en in de toekomst, te behoeden voor de wanhoop, de schaamte en de onzekerheid die het gevolg zijn van extreme armoede en uitsluiting.

Velen van ons kennen armoede van kinds af aan en vaak groeiden ook onze ouders op in armoede. Onder ons zijn ouders die, vanwege de armoede, lijden onder de uithuisplaatsing van hun kinderen en die wanhopig strijd leveren om hun kinderen terug in hun gezin te krijgen. Onder ons zijn ook de mensen die door honger en geweld hun land ontvlucht zijn en de mannen, vrouwen en jongeren die in onze steden dak- of thuisloos zijn en soms zelfs niet meer als burger in hun eigen land staan ingeschreven.

Wij zijn ervan overtuigd dat armoede niet afgedaan kan worden als een probleem van individuen, maar dat het een probleem is van de gehele samenleving. Wij leven met onvoldoende bestaanszekerheden en kunnen daardoor ons recht niet uitoefenen om volwaardig in de samenleving te participeren, om onze stem te laten horen en onze inzet en kracht te tonen.

Sociale discriminatie houdt ons en onze gezinnen gevangen in een vicieuze cirkel die doorbroken moet worden, omdat wij geloven in de gelijkwaardigheid van ieder mens. Als voorvechters die armoede en uitsluiting in hun leven meemaken, kunnen wij dit niet alleen.

Wij willen met iedereen samenwerken die ervan overtuigd is dat extreme armoede alleen opgelost kan worden door te luisteren naar onze ervaringen en te leren van onze vindingrijkheid en voorstellen om zo de Rechten van de Mens voor iedereen te waarborgen.

De Vierde Wereld Beweging roept u op om zich aan te sluiten en mee verantwoordelijkheid te dragen voor een wereldwijde stroming die zich inzet om een einde te maken aan extreme armoede, uitsluiting en sociale discriminatie.

  1. nienke jaarsma zegt:

18/02/2015 om 20:24

Het ingewikkelde van het verhaal, is dat het in theorie allemaal goed geregeld is in Nederland. Dat maakt het zo lastig grijpbaar en zo lastig het thema op de politieke agenda te krijgen. Immers, we kennen een minimum inkomen, schuldeisers moeten rekening houden met de beslagvrije voet, we kennen toeslagen om het inkomen aan te vullen etc. Echter, onze zelfde overheid, dwz de belastingdienst lapt alle afspraken aan zijn laars. Zij mogen alle toeslagen verrekenen als er een schuld is, hoeven geen rekening te houden met de beslagvrije voet. De ombudsman is hier al jaren mee bezig, de belastingdienst traineert bewust alle klachten. Dit is bekend bij de ombudsman, dit is bekent bij de regering. Jeugdzorgwerkers dweilen met de kraan open, komen niet toe aan de hulp die nodig is voor de kinderen omdat een groot deel van de tijd opgaat in het aanvragen van noodfondsen en het bestrijden van de misstanden die onze belastingdienst in stand houdt, water naar de zee, of te wel ik word betaald door de overheid om mijn dure uren te besteden aan vormfouten van de overheid ipv nuttig werk te doen en de veiligheid van de kinderen te vergroten. Een nieuwe generatie groeit op met minder kansen en zal ook de volgende generatie minder te bieden hebben.

  1. Ria Vogelaar-Weites zegt:

14/02/2015 om 04:14

Zolang de mensen niet massaal, met zijn alle de straat op gaan om te protesteren blijft deze situatie nog heel lang in stand en zal alleen maar toenemen. We zijn te gelaten en laten het allemaal gebeuren Toen en nu weer.

  1. mjgmh zegt:

13/02/2015 om 18:14

Helaas ken ik het. Geen plek bij voedselb hoge zorg kosten afgekeurd in bijstand en een belastingdienst die keer op keer je toeslagen verkeerd doet. Kortom barst maar in Nederland. Kun je niet werken word je gestraft. En ach dat je kinderen mee mogen verrekken wie kan dat nu schelen. Merendeel der Nederlanders kijkt met zo hard weg als regering en meelooppartijen

  1. Henk Susebeek zegt:

12/02/2015 om 01:24

Als het met mij zo ver zou komen dat ik niets meer te eten zou hebben zou ik een daad stellen en de verantwoordelijken mee nemen naar de verdommenis!

  1. Ernst Peters zegt:

11/02/2015 om 12:55

In mijn woonplaats Kerkrade zijn er ook mensen, die van de bewindvoerder geen leefgeld meer krijgen en dus totaal niets hebben om voedsel te kopen.
De bewindvoerder brengt hen af en toe wat restjes uit de supermarkt (dat dan nog wel).

Diep triest dat de mensen die hier iets aan kunnen doen zelfs nog niet voldoende geld voor de voedselbank ter beschikking willen stellen. Ze hoeven zelf nog geen hand uit te steken om te helpen, alleen (andermans)geld ter beschikking te stellen (echt niet veel € 20.000,- per jaar)zodat de voedselbank de mensen op de wachtlijst kan helpen. Voor andere zaken is er geld genoeg. Bijvoorbeeld: Gratis parkeren mogelijk maken voor € 500.000,- of de huur van een voetbalclub te verlagen met enkele tonnen per jaar.

Maar nog veel erger is dat dit kabinet geen vinger uitsteekt om mensen die echt niets te eten hebben in Nederland daadwerkelijk te helpen en van een inkomen te voorzien waardoor ook zij kunnen leven.

Ik weet niet wat erger, het meedogenloze kabinetsbeleid of de lokale politici die, terwijl het geld er wel is, er simpelweg het geld niet voor over hebben of de maatschappij, dat zijn wij allen, die wegkijkt en toestaat dat kinderen in dit welvarend land honger lijden, zonder al die politici die niet doen waar ze voor gekozen zijn weg te jagen.

Daarnaast zijn er natuurlijk ook nog zeer velen, die net niet, of niet meer bij de voedselbank terecht kunnen en onder bestaansminimum balanceren.Ook die hebben recht om te leven en moeten gesteund worden.

Het is een schande dat er voedselbanken zijn, maar zolang er geen betere oplossingen zijn grote dank aan al die vrijwilligers die zich hiervoor inzetten.
Ernst Peters.

Bovenkant formulier

Onderkant formulier

Pak de werkloosheid aan, niet de werklozen

Dat mensen werken zonder loon is al langer gaande, maar neemt de afgelopen tijd zienderogen toe. Een gevaarlijke ontwikkeling

Ken je dat verhaal van die medewerker van de groenvoorziening die zijn baan verloor? Nou, hij werd ontslagen, en moest later om zijn bijstandsuitkering van 900 euro te behouden, verplicht zijn oude werk weer doen. Zonder dat daar zijn oude loon tegenover stond. Dit is typisch een voorbeeld van de creativiteit die veel gemeenten aanwenden om mensen die werk zoeken aan het werk te zetten. Pas maar op. Nog even en ook u moet onder het mom van tegenprestatie, participatie, of re-integratie uw gewone werk gaan doen, maar dan voor een bijstandsuitkering, dus feitelijk werk zonder loon.

Dat mensen werken zonder loon is al langer gaande, maar neemt de afgelopen tijd zienderogen toe. Een gevaarlijke ontwikkeling. Zeker in deze crisistijd, met meer dan 650.000 mensen die werk zoeken. Steeds vaker worden betaalde banen omgezet in gratis werk. Kijk naar de groenvoorziening, de zorg, het personenvervoer, de post. De banenversnipperaar staat op de hoogste stand. Alleen al in de zorg verdwijnen de komende tijd 10.000-en banen. Dit is het grootste massaontslag sinds de sluiting van de mijnen. Terwijl we allemaal weten dat zorg gewoon nodig blijft. Niemand wil toch dat onze ouderen, gehandicapten en zieken uitsluitend worden verzorgd door vrijwilligers? Het is daarom belangrijk dat zowel de landelijke als de lokale politiek afspreken dat dit werk gedaan wordt door echte zorgmedewerkers en dat mensen gewoon volgens de cao worden betaald. Het wordt ook tijd dat we de werkloosheid aanpakken, door bestaande banen eerlijk te verdelen tussen jong en oud.

Nu lijkt de politiek nauwelijks bezig te zijn met de aanpak van de werkloosheid. De nadruk ligt vooral op de aanpak van de werklozen. Kijk maar naar de nieuwe wet waarin de begeleiding naar werk door gemeenten geregeld is. Die is onlangs fors aangescherpt, waardoor de werkzoekende een groter risico loopt dat zijn uitkering wordt stopgezet. Als de gemeente bijvoorbeeld vindt dat een uitkeringsgerechtigde zich te weinig inspant om aan werk te komen, kan de uitkering zomaar drie maanden worden stopgezet. Dat is wrang, want mensen die noodgedwongen in de bijstand zijn geraakt, hebben het vaak al heel zwaar. Het overgrote deel wil dolgraag werken, maar krijgt na tientallen, soms honderden sollicitatiebrieven steeds nul op het rekest. Deze mensen lijden niet alleen financieel, maar ook aan hoe ze worden behandeld. Alsof de werkloosheid hun eigen schuld is.

Niet zo lang geleden vonden we het in Nederland heel normaal dat postbodes, straatvegers en buschauffeurs trots waren op hun werk. Nu lijken we dat vergeten te zijn en is het schering en inslag dat zelfs het wettelijk minimumloon ontdoken wordt. Door de steeds grotere druk op de gemeentes om te bezuinigen, wordt de race to the bottom steeds erger. Bij aanbestedingen is dit aan de orde van de dag. Want als de ene werkgever zijn loonkosten door dit gratis werk naar beneden weet te drukken, gaan andere werkgevers ook met dit trucje aan de slag. Werknemers in de beroepen met de laagste lonen hebben daar het meeste last van. Hun werk wordt ofwel omgezet in onbetaalde banen, ofwel ingenomen door mensen die eigenlijk hebben doorgeleerd voor bijvoorbeeld leraar of verpleegkundige, maar door bezuinigingen hun baan hebben verloren.

Eigenlijk is het heel simpel. Je hebt twee soorten werk; vrijwilligerswerk en echte banen. Laten we die twee niet door elkaar halen. Want we mogen niet accepteren dat normale arbeidsplaatsen worden verdrongen door werken zonder loon. Het wordt tijd dat de werkloosheid wordt aangepakt, en niet de werklozen.

Ruud Kuin, vicevoorzitter FNV en Ger Deleij, FNV-actieleider Stop werken zonder loon

Stop met sollicitatieplicht, er zijn toch geen banen’

Ab Gietelink

In tijden van crisis verdienen uitkeringsgerechtigden steun. Pest ze niet met dwangbeleid, betoogt Ab Gietelink in een opiniestuk in NRC Handelsblad. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek waren er in september 685.000 werklozen. Dat cijfer houdt echter geen rekening met verborgen werkloosheid. Denk maar eens aan de 1.117.000 zelfstandigen waarvan er velen een verontrustend tekort aan opdrachten hebben. Of aan deeltijdwerkers die maar wat graag voltijds willen. Het CBS laat ook de mensen buiten beschouwing die noodgedwongen met vervroegd pensioen moesten. Of denk aan de 817.000 mensen met een uitkering voor arbeidsongeschiktheid: in betere tijden zouden velen daarvan met de nodige hulp wel kunnen werken.

Uit de uitkering pesten’

Wie het officiële werkloosheidscijfer van 685.000 hanteert, stelt de situatie dus veel te rooskleurig voor. Dat is niet zonder consequenties. In de industrie van de arbeidsbemiddeling wordt namelijk alles op alles gezet om mensen uit de uitkering te krijgen. In de praktijk komt dat neer op ‘uit de uitkering te pesten’. Uitkeringsgerechtigden worden door uitkeringsinstanties vernederd, tot ‘losers’ gemaakt en achtervolgd met zinloze sollicitatie-eisen voor een arbeidsmarkt die geen werk te bieden heeft.

Velen zijn zo gedeprimeerd door de UWV Werkbedrijven dat ze ‘vrijwillig’ hun uitkering hebben opgezegd. Ze zitten zonder inkomen thuis, leven van de inkomsten van hun partner, familieleden of van hun eigen spaarpotje. In de werkloosheidsstatistieken komen ze niet meer voor. Het recht op een sociale uitkering is anno 2013 verworden tot een praktijk van persoonlijke vernedering. Terwijl het aantal banen slonk, werden werklozen steeds meer onder druk gezet. Is dat omdat arbeidsbemiddelingsbureaus ook worden beloond voor schijnresultaten als ‘wegpesten’?

Begeleiden, maar waarheen?

Bij VVD-politici is dat ‘wegpesten’ allicht het doel, anderen hebben de beste bedoelingen: in PvdA-kringen heerst bijvoorbeeld het idee dat mensen met enige dwang ‘begeleid’ moeten worden. Begeleiden naar wat? Naar plaatsen waar geen baan is? Mensen met weinig drive zijn bij voorbaat kansloos, maar zelfs doorzetters hebben het moeilijk. Sommigen hebben honderden sollicitatiebrieven verzonden en evenzoveel afwijzingen ontvangen. Wat doet dat met het zelfvertrouwen en wereldbeeld? Houd eens op met die repressie!

Ik zeg dit allemaal niet als uitkeringsgerechtigde, maar als hardwerkende ondernemer en werkgever. Als de samenleving al die banen niet heeft, gun mensen zonder baan dan een menswaardig bestaan met een schappelijke uitkering. Bij gebrek aan goed banenscheppend beleid moeten we ons niet verlaten op het pesten van uitkeringsgerechtigden.

Radicaal ander beleid

Laat de politiek de harde feiten eens onder ogen zien. Het scheppen van honderdduizenden banen vereist een radicaal ander beleid. Niet miljarden euro’s bezuinigen, maar juist miljarden euro’s meer in de collectieve sector stoppen. De pensioenfondsen en institutionele beleggers zouden gedwongen moeten worden om op grote schaal in de Nederlandse economie te investeren. Via loonsverhogingen kan de koopkracht gestimuleerd worden. Daarnaast zou een veel grondiger herverdeling van inkomen en deeltijdwerk massaal banen kunnen scheppen.

Morele steun

Dat gaat deze regering allemaal absoluut niet doen. Integendeel. Wat men wel doet is volstrekt onvoldoende om forse arbeidsmarktgroei te realiseren. De dominante politiek gelooft dus helemaal niet in de mogelijkheid van volledige werkgelegenheid. Trek daar dan de consequentie uit. Geef de uitkeringsgerechtigden, de mensen die we nu geen banen kunnen bieden, dan tenminste onze morele steun.

Of beter, behandel ze sociaal en vertel het eerlijke verhaal: ‘U staat de komende jaren waarschijnlijk buitenspel. Het is niet uw schuld dat wij voor u geen plaats hebben. Hier heeft u een uitkering. Richt uw leven zo positief mogelijk in, werk aan uw eigen ontwikkeling. De komende jaren zullen we u niet meer lastigvallen.’